Dlaczego presja sankcyjna na Rosję nie była tak silna, jak oczekiwała Ukraina? Czy Europa jest w stanie zaostrzać ograniczenia w obliczu obecnej polityki Donalda Trumpa? I dlaczego odcięcie Rosji od zachodnich technologii jest kwestią bezpieczeństwa samych krajów europejskich? O tym Switłana Mialyk rozmawiała z dyrektorką wykonawczą Niezależnej Komisji Antykorupcyjnej (NAKO) Ołeną Trehub podczas Warszawskiego Forum Bezpieczeństwa, które niedawno odbyło się w stolicy Polski.
Krótko:
- Dlaczego sankcje nie stały się „piekielne”. Dyrektorka wykonawcza Niezależnej Komisji Antykorupcyjnej (NAKO) Ołena Trehub uważa, że zachodni partnerzy wprowadzali ograniczenia zbyt małymi krokami i nie objęli nimi całego rosyjskiego systemu obronnego i bankowego. Jej zdaniem głównym problemem jest brak woli politycznej, przez co surowe oświadczenia nie przekładają się na odpowiednie decyzje.
- Dlaczego Ukraina powinna w większym stopniu opierać się na Europie. Rozmówczyni wzywa kraje europejskie do większej samodzielności w polityce sankcyjnej. Jednocześnie Ukraina musi wykazać własną zdolność do działania i wyjaśnić partnerom, że osłabienie rosyjskiego przemysłu zbrojeniowego ma bezpośredni wpływ na bezpieczeństwo samej Europy.
- W jaki sposób zachodnie komponenty pomagają Rosji w produkcji broni. Według Trehub zagraniczna mikroelektronika pozostaje kluczowa dla rosyjskich dronów uderzeniowych. Zaostrzenie kontroli nad dostawami tych komponentów może spowolnić produkcję, zmniejszyć jej skalę i sprawić, że broń będzie droższa dla agresora.
- Jakie sankcje mogą pozostać w mocy nawet po zakończeniu wojny. Trehub przewiduje, że Europa będzie nadal zwiększać presję na Rosję. Zakłada, że niektóre ograniczenia mogą zostać w przyszłości zrewidowane, jednak sankcje utrudniające produkcję broni pozostaną w mocy przez długi czas ze względu na zagrożenie nową agresją.
- Dlaczego współpraca wojskowo-technologiczna państw autorytarnych jest niebezpieczna. Rosja, Chiny i Korea Północna wymieniają się technologiami, wykorzystują doświadczenia z wojny przeciwko Ukrainie i wspólnie pracują nad obchodzeniem sankcji – zauważa Trehub. Dlatego polityka sankcyjna musi uwzględniać międzynarodowe sieci dostaw i współpracy, które wzmacniają potencjał wojskowy tych krajów.
W Warszawie odbyło się coroczne forum poświęcone bezpieczeństwu, które zgromadziło przedstawicieli ponad 90 krajów świata. Wśród głównych tematów znalazły się: wojna Rosji przeciwko Ukrainie, przyszłość NATO, stosunki transatlantyckie, bezpieczeństwo energetyczne i gospodarcze, zagrożenia cybernetyczne oraz modernizacja sił zbrojnych.
Jedną z dyskusji poświęcono sankcjom i kontroli eksportu: dlaczego zachodnie technologie wciąż trafiają do rosyjskiej broni i jak zablokować te dostawy. W panelu, który moderowała Ołena Trehub, wzięli udział m.in. były specjalny przedstawiciel prezydenta USA ds. Ukrainy Keith Kellogg, specjalny przedstawiciel UE ds. sankcji David O’Sullivan, były ambasador USA przy OBWE Michael Carpenter, były minister obrony Wielkiej Brytanii Ben Wallace oraz pełnomocnik prezydenta Ukrainy ds. polityki sankcyjnej Władysław Własiuk.
NAKO zaprezentowała również na forum rosyjski dron uderzeniowy Gierań-2 oraz zachodnią mikroelektronikę wykrytą w zestrzelonych rosyjskich dronach. Eksponaty te miały pokazać międzynarodowym partnerom, w jaki sposób zagraniczne komponenty stają się częścią broni, którą Rosja atakuje Ukrainę.
Po zakończeniu panelu Switłana Mialyk zapytała Ołenę Trehub o rozbieżność między obietnicami dotyczącymi sankcji a podjętymi decyzjami, rolę Europy oraz niebezpieczeństwo związane z wojskowo-technologiczną współpracą państw autorytarnych.
– Prowadziła pani bardzo ważną dyskusję panelową. Jakie wrażenie pozostało pani po tej dyskusji? Wiele osób mówiło: „Czy oni naprawdę nie rozumieją Ukrainy i tego, co się dzieje? Trzeba wprowadzić realne sankcje, bo obecnie realnymi sankcjami są Siły Zbrojne Ukrainy”.
– Oczywiście, jako Ukrainka również odniosłam takie wrażenie. W panelu uczestniczyli na przykład ludzie, którzy wcześniej pracowali w administracji Bidena i byli odpowiedzialni za to, że sankcje te nie były piekielne, jak obiecał nam Biden na początku inwazji. Zamiast tego zaczęto je wprowadzać stopniowo.
W Rosji jest ponad sto banków, a sankcje nałożono tylko na siedem, na przykład. Dlaczego? Podobnie w Rosji są dziesiątki tysięcy przedsiębiorstw zbrojeniowych, a sankcjami objęto 30% czy 20% z nich. Dlaczego nie wszystkie?
A teraz ci ludzie, kiedy już odchodzą ze stanowisk rządowych, wzywają do nałożenia sankcji na wszystko i do szybkiego działania. Kiedy tego słuchasz, rozumiesz, że to retoryka. Ale kiedy przychodzi do działania, brakuje woli politycznej, by to zrobić.
I teraz rozumiesz, że w gruncie rzeczy na czele zachodniej koalicji stoi Donald Trump – człowiek, który znosi sankcje, nie wierzy w nie i wręcz przeciwnie, uważa, że należy kupować rosyjski olej napędowy. Pomimo tego, że jego własny kraj uchwalił przepisy zakazujące Stanom Zjednoczonym Ameryki kupowania rosyjskich surowców energetycznych.
Oznacza to, że będzie działał wbrew własnemu prawu sankcyjnemu. A to oczywiście zły przykład dla innych krajów.
– Jak Ukraina powinna postąpić w tej sytuacji? Trzeba bardziej stawiać na Europę, ale jak dokładnie?
– Tak naprawdę musimy bardziej stawiać na Europę, aby była bardziej niezależna w podejmowaniu decyzji.
A to, że stosujemy te sankcje kinetyczne, jest naprawdę bardzo dobre. Być może Europa próbowała nałożyć sankcje na tych, którzy rozpowszechniają rosyjską dezinformację, a my po prostu zmniejszyliśmy liczbę tych farm botów poprzez bombardowanie centrów danych. Uważam, że zrobiliśmy to bardzo dobrze. Trzeba było to zrobić już wcześniej.
Ale musimy pokazywać podmiotowość Ukrainy, aby Europa miała do nas większe zaufanie jako do partnerów. Trzeba również pokazać, że te sankcje dotyczą nie tylko przetrwania Ukraińców – dotyczą one Europy. Właśnie w tym celu przywieźliśmy tutaj rosyjskiego Szaheda, a precyzyjniej mówiąc Gierań.
– Stał przy wejściu na forum?
– Tak, przy wejściu. I pokazaliśmy, że składa się on w 80% z zachodnich komponentów, głównie z Ameryki, Szwajcarii i Niderlandów.
Chcemy powiedzieć, że ten Szahed nie tylko zabija Ukraińców – zostanie wykorzystany przeciwko tym krajom, które dostarczyły te mikrokomponenty. I to już się wydarzyło: został on użyty przeciwko amerykańskim żołnierzom podczas wojny Trumpa z Iranem.
Nie można również wykluczyć, że w przyszłości te Szahedy zostaną użyte na terytorium NATO, na terytorium Europy. Dlatego muszą to zrozumieć, dostrzec, czym jest ta broń, że jest tania i z czego jest zrobiona.
I muszą zrozumieć, że Rosja może wyprodukować wiele takiej broni, i to bardzo szybko. Wykorzysta do tego ich technologie, ponieważ bez nich nie jest w stanie wyprodukować tej broni – nie będzie ona latać.
Może nawet w 90% składać się z chińskich, rosyjskich i innych komponentów, ale i tak bez zachodniej mikroelektroniki, która jest mózgiem całej tej broni, nie lata.
Dlatego mogą dołożyć większych starań, aby Rosja produkowała tę broń w mniejszych ilościach i wolniej, a także aby jej produkcja była dla niej droższa.
Podkreślamy: jest to kwestia bezpieczeństwa narodowego, kwestia geopolityki, a nie jakaś sprawa drugorzędna. Dla nich musi to być priorytet, jeśli chcą chronić Europę przed agresją i pomóc Ukrainie przetrwać.
– Jak będzie się rozwijać polityka sankcyjna? Czekaliśmy na obiecane „piekielne” sankcje, ale wciąż nie zobaczyliśmy ich w akcji. Czy możliwy jest powrót do tak wzmożonej presji na agresora?
– Myślę, że sankcje będą. Europa na pewno ich nie zniesie. Będzie je stopniowo zaostrzać – nadal to robi.
Myślę, że niezależnie od scenariusza zakończenia wojny wszystkim stało się już jasne: sankcje mogą zostać zniesione w odniesieniu do rosyjskiego lotnictwa cywilnego, mogą zostać zniesione w odniesieniu do rosyjskiego sektora energetycznego. Ale jeśli chodzi o sankcje, które uniemożliwiają Rosji produkcję broni, mam wrażenie, że one już nigdy nie zostaną zniesione.
Bo wszyscy zobaczyli: to niebezpieczny, agresywny kraj. Tak samo jak sankcje wobec Iranu obowiązywały przez dziesięciolecia, tak samo będzie w przypadku Rosji.
Jeśli jednak na świecie wybuchnie więcej wojen, wówczas oczywiście pojawią się inne sankcje. Moim zdaniem dojdzie wtedy do rewizji całego systemu kontroli eksportu: wszystko stanie się bardzo ściśle regulowane, a sprzedawcy będą obawiać się dostarczania technologii do krajów, które mogą zaatakować. Moim zdaniem wszystko zmierza właśnie w tym kierunku.
– Podczas panelu wspomniano o Chinach, Korei Północnej i Iranie. Wiele osób twierdzi, że trwa już trzecia wojna światowa. W szczególności pierwszy ambasador Ukrainy w USA Jurij Szczerbak mówi o tym już od kilku lat. Jak pani sądzi? Czy wśród uczestników forum pojawiały się takie opinie?
– Nie powiedziałabym, że większość osób na tej konferencji uważa, iż trwa już trzecia wojna światowa. Myślę, że wielu przeczuwa nadchodzącą wojnę i sądzi, że stoimy u jej progu.
Jednak ludzie nie są w stanie tego przewidzieć, ponieważ żyją bezpiecznie w Europie. Nawet Europejczycy nie poświęcają zbyt wiele uwagi wojnie hybrydowej, która toczy się przeciwko nim. To na lotnisku w Niemczech próbują wysadzić samolot, to wysadzają tory kolejowe, to podpalają zakłady zbrojeniowe w Wielkiej Brytanii.
To wszystko jest częścią tych działań, ale nie zwracają na nie zbytniej uwagi. Nie uważają, że to już początek wojny, nie uznają tego jeszcze za wojnę. Przynajmniej tak to tutaj postrzegam.
Myślę, że ważne jest wyjaśnienie: kraje autorytarnej osi – Rosja, Chiny, Korea Północna – nie stanowią sojuszu. Nie mają wspólnych wartości, takich jak w Unii Europejskiej, które łączyłyby je na dłuższą metę. Stanowią jednak koalicję sytuacyjną, która pracuje nad wzmocnieniem swojego potencjału wojskowego.
Aktywnie wymieniają się technologiami, czerpią z rosyjskich doświadczeń z wojny przeciwko Ukrainie i udoskonalają swoją broń w oparciu o te doświadczenia. Rosja dostarcza im technologie, oni dostarczają technologie Rosji, wspólnie pracują nad obchodzeniem sankcji. A to niebezpieczna współpraca.
Niektórzy twierdzą, że ta współpraca jest właśnie wynikiem polityki sankcyjnej. Mówią, że zepchnęliśmy Rosję do sytuacji, w której nie ma już z kim współpracować poza Chinami i Koreą Północną. Z drugiej jednak strony należy mieć na uwadze, że ta współpraca może sprawić, iż Rosja stanie się jeszcze bardziej niebezpieczna.
W rzeczywistości sankcje mogą również spowolnić tę współpracę, jeśli będą właściwie wprowadzane i uwzględnią fakt, że powstają już międzynarodowe sieci. Nie chodzi tu tylko o Rosję.
Właśnie tę kwestię również tutaj omawialiśmy, w szczególności poruszaliśmy ją podczas panelu.
Autorka: Switłana Mialyk
