Ukraina planuje rozszerzyć prawa mniejszości węgierskiej, legalizując rozwiązania funkcjonujące od dawna

Unia Europejska rozpoczęła negocjacje akcesyjne z Ukrainą, które przez 17 miesięcy blokował węgierski parlament. Kijów musiał jednak zapłacić za to pewną cenę. Węgry przedstawiły 11-punktowy plan ochrony węgierskiej mniejszości narodowej na Ukrainie. Strona ukraińska zaakceptowała 10 z tych postulatów, ale mechanizmy ich realizacji nie zostały jeszcze określone.

W skrócie:

• Ukraina i Węgry porozumiały się w sprawie ochrony węgierskiej mniejszości narodowej na terytorium Ukrainy. Omówiono 11 punktów.
• Węgry wycofały weto wobec rozpoczęcia procesu negocjacyjnego dotyczącego przystąpienia Ukrainy do UE.
• Péter Magyar oświadczył, że mimo wycofania weta Węgry nie będą popierać przystąpienia Ukrainy do UE, a także wskazał, jak długo mogą potrwać rundy negocjacyjne – od dziesięciu do piętnastu lat.
• Deputowani Rady Najwyższej Ukrainy analizują w komisjach porozumienia osiągnięte przez delegacje ukraińską i węgierską.
• Spełnienie żądań Węgier może stworzyć precedens dla innych państw, które będą domagały się podobnej ochrony własnych mniejszości narodowych na Ukrainie.

Péter Magyar poinformował 3 czerwca w mediach społecznościowych, że Ukraina i Węgry osiągnęły kompleksowe porozumienie w sprawie językowych, edukacyjnych, kulturowych i politycznych praw 100-tysięcznej mniejszości węgierskiej. Chodzi o „Plan działań na rzecz ochrony praw osób należących do mniejszości narodowych (wspólnot) Ukrainy”, obejmujący 11 postulatów dotyczących ochrony ludności węgierskiej na Ukrainie, przedstawionych Kijowowi przez Budapeszt.

Część postulatów dotyczących ochrony Węgrów na Ukrainie odnosi się do edukacji. W języku mniejszości narodowej będzie można powielać dokumenty potwierdzające uzyskanie wykształcenia, zadania zewnętrznej niezależnej oceny – z wyjątkiem zadań z języka ukraińskiego i historii Ukrainy – oraz napisy na placówkach oświatowych. Jednocześnie część przedmiotów będzie mogła być nauczana w języku mniejszości narodowej za zgodą rodziców. Ponadto dyrektor lub zastępca dyrektora placówki oświatowej znajdującej się w gminie zamieszkanej przez znaczną liczbę przedstawicieli mniejszości etnicznej będzie musiał znać język tej mniejszości narodowej.

Wprowadzone zostaną konkursy, w tym ogólnoukraińskie olimpiady uczniowskie, sprawdzające znajomość języków i literatury mniejszości narodowych (wspólnot) oraz ludów rdzennych Ukrainy.

Kolejna część postulatów dotyczy świadczenia usług w organach państwowych:

• w organach samorządu lokalnego, organach władzy wykonawczej, przedsiębiorstwach, instytucjach i organizacjach komunalnych możliwe będzie świadczenie usług oraz komunikowanie się w języku mniejszości narodowej;
• przy naborze urzędników i pracowników jednym z wymogów kwalifikacyjnych będzie znajomość języka danej mniejszości narodowej;
• akty normatywno-prawne organów samorządu lokalnego w miejscowościach, w których tradycyjnie mieszka znaczna część ludności etnicznej, będą powielane w języku mniejszości narodowej;
• język mniejszości narodowej (wspólnoty) będzie wykorzystywany przy udzielaniu pomocy medycznej, zapewnianiu opieki w domach opieki dla osób z niepełnosprawnościami oraz udzielaniu pomocy w sytuacjach zagrażających życiu lub zdrowiu;
• języki odpowiednich mniejszości narodowych (wspólnot) będą mogły być wykorzystywane podczas kampanii wyborczych w wyborach ogólnokrajowych i lokalnych;
• organizowane będą wydarzenia z okazji Dnia Języka Ojczystego dla ludności etnicznej;
• w języku mniejszości narodowej będą powielane tablice z oficjalnymi nazwami na budynkach organów samorządu lokalnego, w tym rad obwodowych i przedsiębiorstw komunalnych, na podstawie odpowiedniej uchwały rady lokalnej, a także nazwy ulic, placów, skwerów i innych obiektów toponimicznych;
• symbolika mniejszości narodowych będzie mogła być wykorzystywana podczas oficjalnych uroczystości państwowych, nie może jednak dominować wizualnie nad symboliką ukraińską ani być sprzeczna z ustawodawstwem Ukrainy.

Ukraina nie zaakceptowała punktu dotyczącego zagwarantowania kwotowej reprezentacji mniejszości węgierskiej w organach wybieralnych, w tym w parlamencie, uzasadniając to naruszeniem Konstytucji.

„Plan działań na rzecz ochrony praw osób należących do mniejszości narodowych (wspólnot) Ukrainy” został dodany przez Radę Najwyższą Ukrainy do dokumentu dotyczącego zapewnienia procesu negocjacyjnego w sprawie przystąpienia Ukrainy do Unii Europejskiej w ramach klastra 1 „Podstawy procesu przystąpienia do UE”.

Obecnie postulaty Węgier są omawiane w komisjach Rady Najwyższej Ukrainy. Deputowany ludowy Ukrainy, członek Komisji Rady Najwyższej ds. Edukacji, Nauki i Innowacji Rostysław Pawłenko wyjaśnia w rozmowie z Czarnym Niebem, że na razie istnieją jedynie ramowe porozumienia uzgodnione przez delegacje. Wcześniej Ministerstwo Spraw Zagranicznych Ukrainy i Ministerstwo Edukacji były faktycznie odsunięte od kwestii mniejszości narodowych, dlatego obecnie trwa dyskusja nad tym, jak wdrożyć te ustalenia.

Deputowany informuje, że nadal poszukiwane są sposoby realizacji porozumień, zwłaszcza w kwestiach językowych i dotyczących symboliki.

Węgrzy chcą przywrócenia możliwości pełnej nauki w swoim języku, z pominięciem ukraińskiego, ale my mówimy: nie. Możecie go znać, możecie się nim posługiwać, są przedmioty w waszym języku, ale uczycie się po ukraińsku i używajcie języka ukraińskiego. Tego oni nie chcą. I gdzie tu znaleźć równowagę – to wciąż otwarte pytanie – mówi Rostysław Pawłenko.

W 2019 roku uchwalono ustawę o zapewnieniu funkcjonowania języka ukraińskiego jako języka państwowego, która wywołała falę oburzenia wśród węgierskich partnerów, zwłaszcza z powodu przepisów, które obecnie próbuje się zmienić w następstwie porozumień między Ukrainą a Węgrami. Ustawa przewidywała, że przedstawiciele mniejszości narodowych mają prawo do nauki w szkole podstawowej w języku mniejszości narodowej równolegle z językiem państwowym, natomiast w starszych klasach i na uczelniach wyższych nauczanie odbywa się po ukraińsku, przy zapewnieniu nauki języka mniejszości narodowej. Obecnie planowane są zmiany, które pozwolą przedstawicielom mniejszości narodowych wybierać określoną liczbę przedmiotów nauczanych w języku mniejszości narodowej na wszystkich poziomach edukacji.

W zakresie świadczenia usług, zwłaszcza w organach administracji państwowej, usługi są obecnie świadczone wyłącznie w języku państwowym. Nowe rozwiązania przewidują włączenie języka węgierskiego do wykazu na równi z językiem ukraińskim w miejscowościach zamieszkanych przez przedstawicieli tej mniejszości. Dotyczy to również szyldów i napisów na budynkach administracyjnych, oznaczeń ulic, wydarzeń publicznych, kampanii wyborczej i innych kwestii.

Osobnym zagadnieniem jest symbolika państwowa. W ustawie Ukrainy „O symbolach państwowych Ukrainy” wskazano, że flaga państwowa Ukrainy powinna być stale umieszczona na budynkach administracyjnych, w których mieszczą się organy władzy państwowej, organy samorządu lokalnego oraz organy władzy Autonomicznej Republiki Krymu. W dni świąt państwowych flaga może być umieszczana na budynkach administracyjnych przedsiębiorstw państwowych, instytucji, organizacji i placówek oświatowych, a także na budynkach mieszkalnych.

Korzystanie z symboliki innych państw jest ściśle uregulowane ustawą Ukrainy o środkach mających na celu uporządkowanie korzystania z flag i innych symboli państwowych obcych państw na terytorium Ukrainy. Zgodnie z nią symbole państwowe innych państw można umieszczać na konsulatach. Podczas wizyt państwowych, oficjalnych lub roboczych głów państw obcych, przewodniczących parlamentów i szefów rządów innych państw oraz ministrów spraw zagranicznych symbole innych państw mogą być wykorzystywane w organach władzy państwowej, organach samorządu lokalnego, instytucjach państwowych, przedsiębiorstwach i organizacjach. Ponadto, za zgodą centralnego organu władzy wykonawczej, w wymienionych przypadkach dozwolone jest umieszczanie symboli państwowych innego kraju w pomieszczeniach lub na fasadach budynków. Wszelkie inne przypadki umieszczania symboliki innych państw na Ukrainie są zabronione. Dlatego strona węgierska próbuje doprowadzić do zalegalizowania własnej symboliki w gminach zamieszkanych przez przedstawicieli mniejszości.

Pomimo zakazu stałego umieszczania symboliki innych państw węgierskie flagi już dawno znalazły swoje miejsce na budynkach organów samorządu lokalnego w gminach zamieszkanych przez węgierską mniejszość narodową. W mediach jako wyrazisty przykład obecności węgierskiej mniejszości narodowej na Zakarpaciu często przywołuje się rejon berehowski, ponieważ jest to największe skupisko Węgrów w obwodzie. Z jednej strony nie ma w tym nic dziwnego: najbliższe przejście graniczne z Węgrami znajduje się zaledwie około 7,8 km od Berehowa, podczas gdy stolica obwodu, Użhorod, jest oddalona od Berehowa o 35 km. Jako przykład pokażemy jednak sytuację w gminie położonej nieco bliżej stolicy obwodu – we wsi Surte, zaledwie 15 km od Użhorodu.

Wieś znajduje się 11,4 km od przejścia granicznego z Węgrami Czop–Tisa i już od dawna ma podwójną nazwę w języku węgierskim.

Tuż za wsią znajduje się jednak przejście graniczne do innego sąsiedniego państwa – Słowacji. Do pieszego przejścia granicznego Małe Selmencze – Wielkie Selmencze jest zaledwie 7,2 km, ale gmina nie identyfikuje się ze słowacką mniejszością. Na budynku siedziby gminy umieszczono dwie flagi, a nazwa budynku administracyjnego została podana w dwóch językach.

Podobne nawiązania do węgierskiej przynależności etnicznej można znaleźć także na innych budynkach – domach kultury, przedszkolach i szkołach.

Ta gmina żyje w przyszłości, w której niedawno omawiane porozumienia między Ukrainą a Węgrami zostały już wdrożone. Nie jest w tym odosobniona.

Ukraina aktywnie wspiera mniejszości narodowe i dba o ochronę ich języków. Prezydent Ukrainy podpisał ustawę 12 czerwca 4699-IX i rozszerzył do 18 wykaz języków podlegających ochronie na mocy Europejskiej karty języków regionalnych lub mniejszościowych. To jedna z najdłuższych list w Radzie Europy, jednak kwestia ochrony języków mniejszości narodowych pozostaje dla Ukrainy otwarta i delikatna.

Deputowany Rady Najwyższej Ukrainy Rostysław Pawłenko uważa, że szybkie wprowadzenie do porządku prawnego Ukrainy porozumień osiągniętych przez stronę węgierską i ukraińską może stworzyć precedens dla innych państw w zakresie rozszerzania praw własnych mniejszości narodowych na Ukrainie.

Na razie udaje się utrzymać inne kraje w ramach już obowiązujących porozumień, ale w Bułgarii doszło do zmiany władzy i z pewnością będą następni. Z Rumunią mamy na razie, jak się wydaje, konstruktywną współpracę, ale sytuacja również może się zmienić. Jeśli dojdzie tam do kryzysu rządowego, nie możemy wiedzieć, kto obejmie władzę i jakie kwestie będzie podnosił. Dlatego, mówiąc bardzo krótko: tak, istnieje ryzyko, że inne kraje również mogą domagać się rozszerzenia praw własnych mniejszości narodowych na Ukrainie. Właśnie dlatego trzeba próbować się temu przeciwstawiać, aby nie stworzyć precedensu w relacjach międzynarodowych” – mówi Rostysław Pawlenko.

Julia Derdiuk