„Wybory w czasie wojny są niemożliwe. Powojenne nie będą idealne, ale muszą być legalne” — Andrij Mahera

Czy wybory prezydenckie na Ukrainie są możliwe już w tym roku? Dlaczego Konstytucja Ukrainy nie pozwala na ich przeprowadzenie w czasie stanu wojennego? Jak powinny wyglądać pierwsze wybory powojenne i czy Ukraina jest na nie gotowa? O tym, a także o pracy Sądu Konstytucyjnego Ukrainy, legalności władzy i wyzwaniach dla demokracji podczas wojny rozmawialiśmy ze znanym ukraińskim prawnikiem, wiceprzewodniczącym Centralnej Komisji Wyborczej Ukrainy w latach 2007–2018, ekspertem ds. prawa konstytucyjnego w Centrum Reform Polityczno-Prawnych Andrijem Maherą.

W skrócie:

  • Wybory prezydenckie na Ukrainie nie mogą się odbyć przed zakończeniem stanu wojennego, a pierwsze wybory powojenne muszą być przede wszystkim legalne, nie idealne.
  • Konstytucja Ukrainy nie pozwala na przeprowadzanie wyborów podczas wojny, ponieważ w warunkach stanu wojennego nie można zapewnić podstawowych zasad swobodnego wyrażania woli.
  • Urzędujący prezydent Ukrainy nadal wykonuje swoje kompetencje zgodnie z prawem — do czasu objęcia urzędu przez nowo wybraną głowę państwa.
  • Przygotowania do pierwszych powojennych wyborów już trwają, jednak nadal nie ma uzgodnionego projektu ustawy określającej szczególne zasady ich przeprowadzenia.
  • Najtrudniejszymi wyzwaniami pozostają organizacja głosowania żołnierzy, osób wewnętrznie przesiedlonych oraz milionów Ukraińców przebywających za granicą.
  • Sąd Konstytucyjny Ukrainy ma odegrać kluczową rolę w rozstrzyganiu kwestii prawnych związanych z wyborami powojennymi oraz wykładnią przepisów konstytucji.
  • Ukraina powinna skorzystać z doświadczeń innych państw, ale dostosować je do własnych realiów i skutków wojny.

„Temat wyborów w 2026 roku jest faktycznie zamknięty”

— Panie Andriju, ostatnio coraz częściej mówi się o możliwych wyborach prezydenckich, różnych kandydaturach i negocjacjach politycznych. Czy wybory prezydenta Ukrainy są możliwe jeszcze w tym roku?

W przypadku wyborów prezydenckich proces wyborczy trwa 90 dni przed dniem głosowania, a w przypadku parlamentarnych — 60 dni. Dlatego nawet jeśli hipotetycznie założyć, że stan wojenny zostanie zniesiony po październiku, przeprowadzenie wyborów jeszcze w 2026 roku nie będzie możliwe.

— Możliwość ich przeprowadzenia jest bliska zeru. Powiedziałbym, że wynosi zero. Po tym, jak Rada Najwyższa Ukrainy przedłużyła obowiązywanie stanu wojennego do końca października tego roku, żaden proces wyborczy nie może już rozpocząć się w tym okresie, nawet gdyby hipotetycznie założyć zakończenie stanu wojennego. Trzeba zrozumieć jedną ważną rzecz. W przypadku wyborów prezydenckich proces wyborczy trwa 90 dni przed dniem głosowania, a w przypadku parlamentarnych — 60 dni. Dlatego nawet jeśli hipotetycznie założyć, że stan wojenny zostanie zniesiony po październiku, przeprowadzenie wyborów jeszcze w 2026 roku nie będzie możliwe. Temat wyborów w 2026 roku można więc uznać za zamknięty.

— A jeśli chodzi o przyszły rok?

— Szanse są nieco większe. Dość sceptycznie oceniam jednak możliwość przeprowadzenia wyborów wiosną. Musiałoby zostać spełnionych jednocześnie kilka warunków: zapewnienie bezpieczeństwa i zakończenie działań wojennych, zniesienie stanu wojennego, odpowiednie przygotowanie procesu wyborczego oraz przyjęcie przez Radę Najwyższą projektu ustawy o szczególnych zasadach przeprowadzenia pierwszych wyborów powojennych. Tylko jeśli wszystkie te warunki zostaną spełnione, będzie można mówić o hipotetycznej możliwości przeprowadzenia wyborów wiosną 2027 roku. Moim zdaniem, jeśli mówimy o wiośnie 2027 roku, jest to jednak raczej mało prawdopodobne.

„Wybory to nie tylko procedura, ale przede wszystkim zasady”

— Konstytucja Ukrainy wyraźnie stanowi, że podczas stanu wojennego nie przeprowadza się wyborów. Nie można też zmieniać ustawy zasadniczej. Jak to wygląda z prawnego punktu widzenia?

— To prawda. Artykuł 157 Konstytucji Ukrainy wyraźnie zabrania wprowadzania do niej jakichkolwiek zmian podczas stanu wojennego. Druga kwestia polega na tym, że art. 83 ust. 4 stanowi, iż jeżeli kadencja Rady Najwyższej Ukrainy upływa w okresie obowiązywania stanu wojennego lub wyjątkowego, uprawnienia parlamentu przedłuża się do dnia pierwszego posiedzenia pierwszej sesji Rady Najwyższej wybranej po zniesieniu stanu wojennego lub wyjątkowego. Oznacza to, że ta reguła, odnosząca się do wyborów parlamentarnych, w taki sam sposób znajduje zastosowanie do wyborów prezydenckich i samorządowych. Czasami mówi się, że o wyborach prezydenckich i samorządowych niczego nie zapisano — odpowiednio w rozdziałach V i XI Konstytucji. Przypomnę jednak, że rozdział IV poprzedza rozdziały V i XI. Rozdział IV dotyczy Rady Najwyższej, natomiast poprzedzający go rozdział III nosi tytuł „Wybory. Referendum”. W jego art. 71 wyraźnie określono zasady prawa wyborczego: powszechność, równość i bezpośredniość prawa wyborczego, wolność wyborów oraz tajność głosowania. Zasady te są jednakowe dla wszystkich bez wyjątku rodzajów wyborów na Ukrainie: prezydenckich, parlamentarnych i samorządowych.

Jeśli ktoś uważa, że wybory to jedynie pewien mechanizm — rejestracja kandydatów, przygotowanie kart do głosowania, kampania wyborcza czy liczenie głosów — to się myli. Wybory to przede wszystkim filozofia, wartości i zasady. Jeśli zasady nie działają, nie ma sensu mówić o wyborach. Czasami nazywam proces wyborczy „zasadami w dynamice”. Proces wyborczy nie może bowiem istnieć bez zasad. Jeżeli ich nie ma, można go nazwać jakkolwiek, tylko nie procesem wyborczym. Będzie mniej więcej tym, co dzieje się w Rosji czy na Białorusi.

„Stan wojenny faktycznie przedłużył kadencję prezydenta”

— Prezydent Ukrainy Wołodymyr Zełenski sprawuje urząd już ósmy rok. Konstytucja określa pięcioletnią kadencję prezydenta, ale wojna wprowadziła pewne zmiany. Czy głównymi wyzwaniami związanymi z przeprowadzeniem wyborów są wyłącznie wojna i stan wojenny, czy istnieją również inne czynniki?

— Bez wątpienia wojna i wprowadzony w związku z nią stan wojenny stanowią główne wyzwanie zarówno dla państwa, jak i dla obywateli Ukrainy. Wspomniałem już o zasadach prawa wyborczego. Zasada wolnych wyborów składa się w szczególności z dwóch elementów. Pierwszym jest możliwość swobodnego ukształtowania przez człowieka swojej woli politycznej. Drugim — możliwość równie swobodnego jej urzeczywistnienia.

Wojna jest więc przede wszystkim wyzwaniem, a stan wojenny — jej następstwem. Zgodnie z konstytucją prezydent jest wybierany na pięć lat, podobnie jak wszystkie nasze wybieralne organy i instytucje. Oznacza to, że pozostały okres sprawowania urzędu prezydent zawdzięcza nie Ukraińcom, narodowi ukraińskiemu i jego głosowaniu, lecz obowiązywaniu stanu wojennego, wojnie. To właśnie wojna wydłużyła okres sprawowania przez niego urzędu. Jeżeli zajrzymy do art. 108 konstytucji, a konkretnie do jego ust. 1, zobaczymy wyraźny zapis, że prezydent wykonuje swoje kompetencje do czasu objęcia urzędu przez nowo wybranego prezydenta. Istnieją tylko cztery przesłanki przedterminowego zakończenia sprawowania urzędu.

Jeśli podczas stanu wojennego ogranicza się konstytucyjne prawa i wolności obywateli, na przykład wolność myśli i słowa, prawo do pokojowych zgromadzeń, swobodę przemieszczania się oraz swobodny wybór miejsca zamieszkania, trzeba pamiętać, że są one nierozerwalnie związane z prawami wyborczymi. Prawa wyborcze nie mogą funkcjonować w oderwaniu od tych praw i wolności. Są od nich zależne. Wojna jest więc przede wszystkim wyzwaniem, a stan wojenny — jej następstwem. Zgodnie z konstytucją prezydent jest wybierany na pięć lat, podobnie jak wszystkie nasze wybieralne organy i instytucje. Oznacza to, że pozostały okres sprawowania urzędu prezydent zawdzięcza nie Ukraińcom, narodowi ukraińskiemu i jego głosowaniu, lecz obowiązywaniu stanu wojennego, wojnie. To właśnie wojna wydłużyła okres sprawowania przez niego urzędu. Jeżeli zajrzymy do art. 108 konstytucji, a konkretnie do jego ust. 1, zobaczymy wyraźny zapis, że prezydent wykonuje swoje kompetencje do czasu objęcia urzędu przez nowo wybranego prezydenta. Istnieją tylko cztery przesłanki przedterminowego zakończenia sprawowania urzędu. Dlatego — dla jednych na szczęście, dla innych niestety — Zełenski jest obecnie legalnie wybranym prezydentem Ukrainy. Jest jednak jeszcze jedna interesująca kwestia, dotycząca możliwości jego kandydowania w następnych wyborach. Na przykład w Stanach Zjednoczonych również obowiązuje ograniczenie do dwóch kadencji tej samej osoby na stanowisku prezydenta. Przyjmuje się tam jednak, że jeżeli wiceprezydent obejmie urząd prezydenta USA w wyniku śmierci jego poprzednika lub z jakiegokolwiek innego powodu, a do wyborów pozostały mniej niż dwa lata, okres ten nie jest wliczany do kolejnej kadencji. Innymi słowy, jeśli pełnił funkcję wiceprezydenta krócej niż dwa lata, a następnie wystartował w wyborach, uznaje się, że został wybrany po raz pierwszy, a nie drugi. Jest to bardzo interesujący argument wynikający z amerykańskiego systemu wyborczego, a szerzej — systemu prawnego Stanów Zjednoczonych, który ma znaczenie dla Ukrainy.

Czy kolejne dwa i pół roku prezydentury Zełenskiego można uznać za nową, pełną kadencję, czy też nie? To interesujące pytanie, na które moim zdaniem powinien odpowiedzieć Sąd Konstytucyjny Ukrainy — jedyny organ jurysdykcji konstytucyjnej w państwie. Wśród ekspertów i prawników już pojawiają się pewne wątpliwości, dlatego dyskusja na ten temat jest, moim zdaniem, całkowicie możliwa.

— Czy Sąd Konstytucyjny jest dziś w stanie dokonać takiej wykładni?

Na zdjęciu: Andrij Mahera, wiceprzewodniczący Centralnej Komisji Wyborczej Ukrainy w latach 2007–2018, ekspert ds. prawa konstytucyjnego w Centrum Reform Polityczno-Prawnych (zdjęcie z prywatnego archiwum).
Na zdjęciu: Andrij Mahera, wiceprzewodniczący Centralnej Komisji Wyborczej Ukrainy w latach 2007–2018, ekspert ds. prawa konstytucyjnego w Centrum Reform Polityczno-Prawnych (zdjęcie z prywatnego archiwum).

— Sąd Konstytucyjny działa obecnie praktycznie na granicy kworum. Spośród 18 sędziów orzeka tylko 12–13, a niekiedy ich liczba spadała nawet do 11. Przypomnę, że 12 sędziów to minimalne kworum niezbędne do działania Wielkiej Izby Sądu Konstytucyjnego. Jeśli jest ich mniej, Sąd nie może orzekać. Jednocześnie do podjęcia jakiejkolwiek decyzji potrzeba co najmniej 10 głosów. Niezależnie od tego, czy w Sądzie faktycznie pracuje 12 sędziów, czy wszystkich 18, decyzję musi poprzeć co najmniej dziesięciu sędziów Sądu Konstytucyjnego. Stanowi to poważne wyzwanie dla jego funkcjonowania. Z powodu niedostatecznej liczby sędziów Sąd nie może zakończyć rozpatrywania wielu ważnych postępowań konstytucyjnych. Wymienię tylko dwa przykłady, choć jest ich znacznie więcej. Pierwszy dotyczy Kodeksu wyborczego Ukrainy, w którego sprawie Sąd Konstytucyjny do tej pory nie zajął stanowiska prawnego. Drugi — wykładni art. 4 Konstytucji Ukrainy, dotyczącego zasady jednolitego obywatelstwa. To niezwykle ważna kwestia, jednak Sąd nie przedstawił dotąd oficjalnej wykładni.

Toczą się również inne postępowania, a ponadto mogą pojawić się nowe wnioski. Właśnie podczas wojny, kiedy wprowadzanie zmian do konstytucji jest wyraźnie zabronione, rola Sądu Konstytucyjnego w dokonywaniu oficjalnej wykładni jej przepisów staje się znacznie ważniejsza niż w czasie pokoju.

Chciałbym wierzyć, że Rada Najwyższa, prezydent i zjazd sędziów uzupełnią skład Sądu Konstytucyjnego, powołując brakujących obecnie sędziów. Wówczas Sąd będzie mógł w pełni funkcjonować i skuteczniej wykonywać swoje kompetencje. Bardzo na to liczę.

— Jeszcze kilka lat temu Rosja aktywnie propagowała tezę o rzekomej nielegalności prezydenta Ukrainy po upływie jego konstytucyjnej kadencji. Jak ważne jest, aby Sąd Konstytucyjny reagował na tego rodzaju kwestie?

— Sąd Konstytucyjny ma tu bez wątpienia ogromne znaczenie, ale najpierw ktoś musi się do niego zwrócić.

Jednocześnie radziłbym stronie rosyjskiej, aby najpierw przyjrzała się własnym tak zwanym wyborom. Nie jestem adwokatem Wołodymyra Zełenskiego, ale wystarczy przypomnieć sobie, jak wyglądał „wybór” Władimira Putina. Głosowanie przeprowadzono również na tymczasowo okupowanych terytoriach Ukrainy, z wykorzystaniem głosów obywateli Ukrainy. Moim zdaniem legalność takiego procesu wyborczego powinna zostać zakwestionowana nie tylko przez Ukrainę, ale również przez jej partnerów międzynarodowych. Dlatego właściwiej byłoby nazywać go nie prezydentem Rosji, lecz przywódcą Federacji Rosyjskiej. Taki status bardziej odpowiada temu samozwańcowi, który próbował przeprowadzić wybory i nazwać je wyborami, także na tymczasowo okupowanych terytoriach Ukrainy.

„Gotowego projektu ustawy jeszcze nie ma, a kwestii spornych pozostaje wiele”

— Panie Andriju, chciałabym porozmawiać o perspektywach wyborów powojennych. Widzimy, że przygotowania już trwają: w Radzie Najwyższej utworzono grupę roboczą, a organizacje społeczne, w tym OPORA, analizują doświadczenia międzynarodowe i czerpią z praktyk innych państw. Jak ocenia Pan techniczną gotowość Ukrainy do przeprowadzenia pierwszych powojennych wyborów? W jakim stopniu państwo będzie gotowe, gdy wojna się zakończy?

— W 2025 roku na mocy zarządzenia przewodniczącego Rady Najwyższej utworzono grupę roboczą, w której skład weszło około 60, a być może nawet więcej osób. Są to nie tylko posłowie z różnych frakcji, ale również eksperci, naukowcy i przedstawiciele organizacji społecznych.

Nawiasem mówiąc, sieć obywatelska OPORA nie jest bynajmniej jedyną organizacją uczestniczącą w tych pracach. W proces zaangażowane są również Centrum Reform Polityczno-Prawnych, Międzynarodowa Fundacja Systemów Wyborczych, Komitet Wyborców Ukrainy, Centrum Razumkowa oraz inne podmioty, które zajmują się kwestiami przyszłych wyborów powojennych i przygotowują odpowiednie analizy.

W prace zaangażowano wielu specjalistów. Grupa robocza została podzielona na siedem podgrup, z których każda zajmuje się odrębnymi obszarami: głosowaniem żołnierzy, Ukraińców przebywających za granicą i innych kategorii wyborców oraz organizacyjnymi aspektami procesu wyborczego.

Jeśli jednak oceniać dotychczasowe rezultaty tych prac, gotowego projektu ustawy nadal nie ma. Nie opracowano dokumentu, który zostałby w pełni uzgodniony przez grupę roboczą i byłby gotowy do wniesienia przez posłów do Rady Najwyższej.

Pozostaje przy tym wiele kwestii spornych. Jest też wiele słusznych uwag. Dotyczą one w szczególności organizacji głosowania żołnierzy, osób wewnętrznie przesiedlonych i Ukraińców przebywających za granicą, a także korzystania z biernego prawa wyborczego przez obywateli Ukrainy poza granicami państwa. Kwestia ta jest bowiem podnoszona w celach populistycznych.

Nie zgadzam się na przykład, aby z jakichkolwiek powodów, że tak powiem, „wycierać sobie gębę o konstytucją”. Konstytucja przewiduje cenzus zamieszkania — ustawowy wymóg, zgodnie z którym osoba musi mieszkać w określonym miejscu przez ustalony okres, aby uzyskać czynne lub bierne prawo wyborcze — i należy go przestrzegać. Jeżeli w jednym miejscu naruszymy postanowienia konstytucji, to jak możemy później uzasadniać, że nie wolno naruszać innej normy konstytucyjnej? Logika jest przecież taka sama. Trzeba będzie więc wypracować projekt ustawy, który rozstrzygnie wiele takich kwestii. Nie powiedziałem jednak tego, co najważniejsze. Dopóki sami posłowie i politycy nie zdecydują, które wybory należy przeprowadzić jako pierwsze, ile czasu powinny potrwać przygotowania poprzedzające rozpoczęcie procesu wyborczego oraz jaki system wyborczy powinien obowiązywać w wyborach parlamentarnych, wszystkie te kwestie proceduralne nie mają większego znaczenia. Są w rzeczywistości „ogonem” procesu. Jego „głowa” to system wyborczy, terminy, rodzaj wyborów i tak dalej. Od tego będzie zależało wszystko inne. Powiedziałbym, że obecnie zajmujemy się „ogonem” procesu, podczas gdy najpierw trzeba określić jego „głowę”. Musimy zacząć od spraw podstawowych. Politycy nie przedstawili nam jednak swojej wizji ani tego, jak rozumieją te kwestie. Chciałbym, aby projekt ustawy miał szerokie poparcie wielu sił politycznych — nie tylko w parlamencie, ale również poza nim. Chodzi o to, aby po rozpoczęciu procesu wyborczego nikt nie mógł powiedzieć: O, ktoś za kulisami coś tam uchwalił, przegłosował i tak dalej. Projekt ustawy musi mieć szerokie poparcie w ukraińskim społeczeństwie. Jednocześnie nie mam złudzeń, że wybory będą idealne. Nie mogą takie być z obiektywnych powodów: kwestii bezpieczeństwa, czynnika ludzkiego, możliwości finansowych państwa i wielu innych okoliczności. Przynajmniej nie powinniśmy jednak tworzyć dodatkowych, sztucznych przeszkód. Nie uważam na przykład za słuszne ograniczania udziału w wyborach osobom wyłącznie z tego powodu, że nałożono na nie sankcje gospodarcze. Pojawiały się już wypowiedzi dotyczące Petra Poroszenki, Borysława Berezy i innych osób. Moim zdaniem jest to nienormalna sytuacja. Takie ograniczenia z pewnością nie sprzyjałyby uznaniu legalności procesu wyborczego po zakończeniu wojny. Najważniejsze jest więc, aby nie tworzyć dodatkowych problemów oprócz tych, które już istnieją.

— Jak zapewnić prawo głosu milionom Ukraińców, którzy z powodu wojny zostali zmuszeni do opuszczenia swoich domów: osobom wewnętrznie przesiedlonym oraz przebywającym za granicą?

— To złożony problem. Od razu powiem, że jest jeszcze jedno takie wyzwanie, ale moim zdaniem najłatwiejsze do rozwiązania — głosowanie osób wewnętrznie przesiedlonych na terytorium Ukrainy. Część z nich rzeczywiście nie rejestruje się w nowym miejscu zamieszkania albo nie mieszka pod zarejestrowanym adresem, ale problem ten można rozwiązać. Wyborca nie ma przecież obowiązku głosować tam, gdzie jest zarejestrowany, czyli w miejscu zamieszkania. Najważniejszy powinien być adres wyborczy, a ten może być inny. Nie ma w tym niczego złego ani niebezpiecznego. Najważniejsze, aby Centralna Komisja Wyborcza uzyskała informacje o tym, gdzie ci ludzie faktycznie przebywają. Podam hipotetyczny przykład. Załóżmy, że gdzieś w obwodzie lwowskim istnieje obwód głosowania liczący półtora tysiąca wyborców. Centralna Komisja Wyborcza przygotowała dla niego karty do głosowania, zakładając właśnie taką liczbę. Po uściśleniu spisów wyborców okazało się jednak, że w tym obwodzie nie ma półtora tysiąca, lecz dwa tysiące dwustu wyborców. Co wtedy zrobić? Dla części osób zabraknie kart do głosowania, a w całym obwodzie mogą pojawić się problemy. Wszystkie te kwestie trzeba więc przeanalizować z wyprzedzeniem. Ten problem jest jednak najłatwiejszy do rozwiązania.

Nieco trudniejsza jest organizacja głosowania żołnierzy, ponieważ nie wszyscy będą mogli głosować w zwykłych lokalach wyborczych. W niektórych miejscach trzeba będzie utworzyć specjalne obwody głosowania dla wojskowych. A to niestety oznacza mniejszą jawność procesu, ponieważ nie wszędzie dotrą obserwatorzy, pełnomocnicy i tak dalej. To będzie niestety słaby punkt procesu wyborczego.

Najtrudniejszym problemem, o którym już Pani wspomniała, jest głosowanie, czyli zapewnienie możliwości skorzystania z prawa głosu wyborcom przebywającym za granicą. Zgodnie z obowiązującym prawem obwody głosowania mogą być tworzone w siedzibach ambasad, przedstawicielstw dyplomatycznych, urzędów konsularnych i tak dalej. Poza tymi placówkami prawo nie pozwala obecnie tworzyć obwodów głosowania. Wydaje się, że w grupie roboczej panuje mniej więcej konsensus, iż należy utworzyć dodatkowe obwody za granicą. Wiąże się to jednak z całym mnóstwem problemów. Skąd wziąć dodatkowych członków komisji wyborczych, lokale i środki finansowe potrzebne do zorganizowania głosowania w nowych obwodach? Dochodzą do tego bezpieczeństwo i logistyka. Tych problemów nie da się rozwiązać łatwo ani szybko. Myślę, że istnieją też dodatkowe czynniki.

Na przykład w Polsce nie ma zakazu organizowania głosowania w lokalach poza ambasadami i konsulatami, natomiast w Czechach taki zakaz obowiązuje. Musimy stosować się do prawa państwa pobytu, a to stwarza dodatkowe trudności. Chciałoby się oczywiście powiedzieć Ukraińcom: jeśli macie możliwość odwiedzenia swoich krewnych, bliskich i tak dalej, przyjedźcie w dniu głosowania i zagłosujcie w dowolnym lokalu wyborczym na terytorium Ukrainy.

Na przykład w Polsce nie ma zakazu organizowania głosowania w lokalach poza ambasadami i konsulatami, natomiast w Czechach taki zakaz obowiązuje. Musimy stosować się do prawa państwa pobytu, a to stwarza dodatkowe trudności. Chciałoby się oczywiście powiedzieć Ukraińcom: jeśli macie możliwość odwiedzenia swoich krewnych, bliskich i tak dalej, przyjedźcie w dniu głosowania i zagłosujcie w dowolnym lokalu wyborczym na terytorium Ukrainy. Musimy jednak rozumieć, że jest to również kwestia finansowa. Przez kilka lat ludzie ci w mniejszym lub większym stopniu zintegrowali się ze społeczeństwami państw, w których mieszkają. Ktoś podjął pracę, ktoś zaciągnął kredyt w banku, ktoś posłał dzieci do szkoły i tak dalej. Nie jest to oczywiście tak proste, jak mogłoby się wydawać na pierwszy rzut oka.

— Doświadczenia których państw mogłyby być przydatne Ukrainie podczas organizacji pierwszych powojennych wyborów?

Nie istnieje idealny przykład, który można byłoby w całości przejąć. Najlepiej połączyć doświadczenia różnych państw.

— Nie istnieje idealny przykład, który można byłoby w całości przejąć. Najlepiej połączyć doświadczenia różnych państw. Warto zwrócić uwagę w szczególności na doświadczenia Bośni i Chorwacji z okresu powojennego. To dla nas interesujący punkt odniesienia. Przydatne mogą być również doświadczenia Mołdawii i Rumunii, ponieważ państwa te organizują wiele obwodów głosowania za granicą i mają w tym zakresie odpowiednią praktykę. Powiedziałbym więc: połączyć doświadczenia Chorwacji, Bośni, Rumunii i Mołdawii. Być może w ten sposób uda nam się wypracować mniej więcej normalny wariant. Niezależnie jednak od tego, z jakich doświadczeń skorzystamy, pozostaną te same podstawowe wyzwania: zasoby finansowe, kadry, bezpieczeństwo i logistyka. Każdą z tych kwestii trzeba będzie rozwiązać oddzielnie.

— Dziękuję!

Autorka: Switłana Miałyk

Udostępnij w mediach społecznościowych