W ciągu pierwszych dwóch kwartałów 2026 roku 4200 osób powróciło do Ukrainy z tymczasowo okupowanych terytoriów przez pieszy korytarz humanitarny Mokrany–Domanowe na granicy z Białorusią. Liczba powracających jest jednak znacznie większa, ponieważ statystyki nie uwzględniają innych tras prowadzących przez państwa trzecie.
W skrócie:
- Średnio ponad tysiąc osób miesięcznie przekracza granicę Ukrainy przez korytarz humanitarny Mokrany–Domanowe, aby wyjechać z terytoriów tymczasowo okupowanych przez Rosję.
- Od 2022 roku linia frontu między Ukrainą a Rosją jest zamknięta, dlatego wszystkie drogi wyjazdu prowadzą przez Rosję.
- Rosja zmusza Ukraińców do zrzeczenia się obywatelstwa ukraińskiego, aby mogli dostać się na terytorium Federacji Rosyjskiej i wyjechać do innych państw.
- Wśród tras powrotu do Ukrainy najpopularniejsze są pieszy korytarz humanitarny przez Białoruś albo wyjazd do takich państw jak Gruzja, Armenia czy Turcja.
- Osoby, które niedawno osiągnęły pełnoletność i próbują wrócić do Ukrainy, przechodzą najbardziej skomplikowaną procedurę potwierdzania tożsamości, ponieważ na początku rosyjskiej agresji miały około sześciu lat.
Jakimi trasami Ukraińcy wracają z tymczasowo okupowanych terenów?
Od 2022 roku licząca ponad 1200 km linia frontu między Ukrainą a Rosją jest całkowicie zamknięta i nie można jej przekraczać. Dlatego jedyną możliwością dla osób próbujących wrócić do Ukrainy z tymczasowo okupowanych terytoriów (TOT) jest wyjazd przez terytorium Rosji.
Dina Urich, współzałożycielka i dyrektor organizacji pozarządowej Kompas Marzeń, wyjaśnia, że istnieje kilka dróg wyjazdu. Główna z nich prowadzi pieszo przez Białoruś, ale również ta trasa jest dość trudna.
Obecnie z tej trasy korzysta bardzo wiele osób — około 1200 miesięcznie. To korytarz humanitarny Białoruś–Ukraina, prowadzący przez obwód wołyński. Aby z niego skorzystać, osoby te muszą przedostać się z tymczasowo okupowanego terytorium, niezależnie od miejsca pobytu, na terytorium Rosji, następnie dostać się na Białoruś, a potem pieszo przejść korytarzem humanitarnym. Jest to pieszy korytarz humanitarny z jednym działającym przejściem granicznym — Mokrany–Domanowe — wyjaśnia Dina Urich.
Według danych UNICEF Ukraine w pierwszych dwóch kwartałach 2026 roku do Ukrainy powróciło ponad 4200 osób, w tym ponad 200 dzieci.
W pierwszym kwartale liczba ta wyniosła 2126 Ukraińców, czyli o 61 proc. więcej niż w analogicznym okresie 2025 roku.
Według raportów UNICEF Ukraine Ukraińcy najczęściej wskazywali sytuację rodzinną jako powód powrotu. Wśród pozostałych powodów wymieniano obawy o przyszłość, kwestie związane z dokumentami, dostęp do usług medycznych i inne.
Oprócz korytarza humanitarnego ludzie wracają również innymi drogami, na przykład przez państwa trzecie, takie jak Gruzja, Armenia, Turcja czy Kazachstan.
Jak Ukraińcy wyjeżdżają z TOT
Po zamknięciu korytarzy prowadzących przez linię frontu wszystkie drogi wyjazdu osób, które pozostały na okupowanych terytoriach, prowadzą na terytorium Rosji. Najpierw trzeba jednak opuścić tymczasowo okupowane terytoria, co również nie jest łatwe.
Ogromną przeszkodą w wyjeździe jest brak niezbędnych dokumentów. Rosja systemowo zmusza mieszkańców okupowanych terytoriów do uzyskiwania rosyjskich paszportów. Co więcej, od września 2025 roku uznaje za nielegalny pobyt Ukraińców na TOT bez rosyjskich dokumentów — paszportów lub zezwoleń na pobyt. Osoby, które nie uzyskały takich dokumentów, pozostają zakładnikami systemu i nie mogą wyjechać z TOT, ponieważ rosyjski system filtracyjny uznaje je za osoby naruszające przepisy.
Dina Urich wyjaśnia, że nie istnieje jednolity, wypracowany system kar dla osób, które nie uzyskały rosyjskich dokumentów na okupowanych terytoriach. Najczęściej nakładane są grzywny, których wysokość może wynosić od kilku do kilkudziesięciu tysięcy rubli. Ludzie spotykają się jednak również z innymi formami presji — od gróźb i zastraszania po aresztowania z powodu odmowy przyjęcia rosyjskiego paszportu.
Współzałożycielka organizacji pozarządowej Kompas Marzeń uważa, że z powodu niechęci do uzyskania rosyjskich dokumentów i zrzeczenia się obywatelstwa ukraińskiego, jak przedstawiają to władze okupacyjne, wiele osób nadal pozostaje na TOT i nie odważa się wyruszyć w drogę na Ukrainę.
Procedura zrzeczenia się obywatelstwa jest znacznie bardziej skomplikowana, niż próbuje się to przedstawiać w Rosji. Jej podstawowymi elementami są osobiste złożenie wniosku w ukraińskim konsulacie oraz podpis prezydenta Ukrainy, ponieważ obywatelstwa można pozbawić wyłącznie na mocy jego dekretu. Ukraina nie uznaje zatem za ważne oświadczeń o zrzeczeniu się obywatelstwa podpisywanych przez obywateli na tymczasowo okupowanych terytoriach lub w Rosji i pomaga w odtworzeniu utraconych albo nieważnych dokumentów podczas powrotu na Ukrainę.
Jak wyjechać z Rosji
Aby dostać się na Białoruś, obywatele Ukrainy wyjeżdżający z TOT nie muszą mieć rosyjskiego paszportu zagranicznego; wystarczą dokumenty wewnętrzne. Od 20 stycznia 2026 roku dzieci, czyli osoby do 14. roku życia, nie mogą jednak opuszczać terytorium Federacji Rosyjskiej bez paszportów zagranicznych. Powoduje to dodatkowe trudności, gdy z kraju próbuje wyjechać rodzina z dziećmi.
Osoby wybierające trasę przez inne państwa muszą pamiętać, że do większości z nich można wjechać wyłącznie z paszportem zagranicznym. Procedura uzyskania rosyjskiego paszportu zagranicznego może trwać nawet kilka miesięcy.
Posiadanie wszystkich dokumentów nie gwarantuje jednak pomyślnego przejścia rosyjskiej kontroli granicznej. Wielu Ukraińców kierowanych jest na dodatkowe kontrole, które mogą obejmować rozmowę z funkcjonariuszami rosyjskich służb specjalnych.
W niektórych przypadkach osoby te otrzymują zakaz wyjazdu z kraju na 5, 10, a nawet 20 lat, co uniemożliwia im powrót na Ukrainę.
Kolejny etap podróży: wjazd na Ukrainę
Po udanym wyjeździe do państwa trzeciego, w tym na Białoruś, pozostaje przekroczyć granicę z Ukrainą. Tu również obowiązują różne zasady, zależne od wybranej trasy.
Aby skorzystać z przejścia granicznego Mokrany–Domanowe, jedynego pieszego korytarza humanitarnego na granicy ukraińsko-białoruskiej, trzeba mieć ważny ukraiński dokument potwierdzający tożsamość, najczęściej kartę ID. Ukraiński paszport zagraniczny nie jest w takim przypadku wymagany, ale jego posiadanie ułatwia przekroczenie granicy.
Jeśli dana osoba nie ma ważnych ukraińskich dokumentów, utraciła je albo straciły one ważność, musi uzyskać dokument o nazwie: Zaświadczenie o tożsamości uprawniające do powrotu do Ukrainy. Jest on wydawany w ukraińskich konsulatach — wyjaśnia Dina Urich.
Dyrektor organizacji pozarządowej Kompas Marzeń informuje, że Ambasada Ukrainy w Republice Białorusi działa w Mińsku i specjalizuje się właśnie w wydawaniu zaświadczeń uprawniających do powrotu, tzw. białych paszportów. Dlatego procedura zajmuje tam znacznie mniej czasu niż w innych państwach.
Czas trwania procedury wynosi od jednego dnia do kilku miesięcy i zależy od dokumentów posiadanych przez daną osobę.
Wjazd na Ukrainę przez inne państwa wymaga paszportu zagranicznego lub zaświadczenia uprawniającego do powrotu. Uzyskanie takiego dokumentu w konsulatach znajdujących się w państwach trzecich, z wyjątkiem Białorusi, może jednak trwać miesiącami. Właśnie dlatego najpopularniejszą trasą dla osób z TOT pozostaje pieszy korytarz na granicy białorusko-ukraińskiej.
Kto może mieć trudności z uzyskaniem „białego paszportu”
Część terytoriów Ukrainy pozostaje pod rosyjską okupacją od 2014 roku. Osoby, które w tym roku osiągnęły pełnoletność, w chwili rozpoczęcia okupacji miały co najmniej sześć lat, co utrudnia potwierdzenie ich tożsamości podczas powrotu do Ukrainy.
Dina Urich wyjaśnia, że w przypadku braku jakiegokolwiek ukraińskiego dokumentu ze zdjęciem, który mógłby potwierdzić tożsamość danej osoby, stosuje się odrębną procedurę. Jej czas trwania może jednak znacznie przedłużyć pobyt tej osoby za granicą.
Najczęściej osoby, które dopiero niedawno osiągnęły pełnoletność, nie mają ukraińskich dokumentów ze zdjęciem. Ukraiński akt urodzenia nie zawiera zdjęcia, a innych dokumentów po prostu nie zdążyły uzyskać. W takiej sytuacji stosuje się procedurę z udziałem świadków. Jeden z krewnych takiej osoby musi złożyć zeznanie potwierdzające jej tożsamość. Jest to zamknięty krąg osób — najbliżsi krewni. Na szczęście nie trzeba robić tego osobiście; można złożyć zeznanie zdalnie, podczas połączenia wideo — wyjaśnia Dina Urich.
Jak mówi współzałożycielka organizacji pozarządowej, nawet podczas procedury z udziałem świadków pojawiają się trudności, ponieważ krewni często sprzeciwiali się wyjazdowi tych osób. Dlatego wolontariusze i organizacje pozarządowe radzą wybierać trasy przez Białoruś, gdzie zaświadczenie o tożsamości uprawniające do powrotu na Ukrainę można uzyskać znacznie szybciej.
Procedura potwierdzania tożsamości może trwać około dwóch miesięcy, a przez cały ten czas dana osoba jest zmuszona przebywać w państwach, przez które prowadzi jej trasa wyjazdu.
Dyrektor Kompasu Marzeń zwraca uwagę, że podczas planowania podróży zawsze warto szukać możliwości uzyskania pomocy od organizacji pozarządowych specjalizujących się w powrotach osób z TOT. Wolontariusze mogą pomóc w wyznaczeniu trasy i uzyskaniu dokumentów, a w razie potrzeby także zapewnić zakwaterowanie i wyżywienie na pośrednich etapach podróży.
Julia Derdiuk
